Studeren met een timekeeper

Over wat en hoe je met metronoom kunt studeren

De metronoom is traditioneel een veelgebruikt hulpmiddel in de muziekles of bij het instuderen van muziek. Het apparaat (tegenwoordig meestal in de vorm van een appje op de smartphone) wordt bijvoorbeeld gebruikt om het tempo aan te geven, tempovastheid te trainen of houvast te bieden bij het instuderen van complexe ritmes.

Sommige docenten maken veel gebruik van de metronoom, anderen zo min mogelijk. De meest gehoorde bezwaren: droog, saai en niet muzikaal (een metronoom tikt in een “onmenselijk” strak en constant tempo en “groove-t” niet). Daarnaast zou je kunnen beweren dat je tempovastheid juist níet beter wordt als je te vaak “leunt” op een metronoom tijdens het studeren.

Ik ben het deels eens met deze bezwaren. Het teveel gebruiken van één bepaald hulpmiddel wordt per definitie eenzijdig, al is het middel nog zo goed. Toch zijn er volgens mij veel manieren om de traditionele en vooral ook de moderne metronoom op een muzikale manier in te zetten.

Rol van het tempo

Ten eerste moet het duidelijk zijn waar je de metronoom voor wilt inzetten, en in welk stadium van het instudeerproces. Daarbij moet je ten eerste kijken naar de muziekstijl die het betreft en de rol van tempo in het stuk. Tussen veel klassieke muziek en bijvoorbeeld pop zit daarin een groot verschil. De meeste popmuziek en veel jazz dient zo strak mogelijk in tempo te blijven. De meeste popmuziek wordt zelfs op clicktrack, oftewel metronoom, opgenomen en soms ook uitgevoerd. (bij elektronische muziekstijlen is de letterlijk mechanische strakheid zelfs een onmisbaar stijlaspect!) Bij klassieke muziek is het tempo en de variaties hierin gedurende het stuk juist een wezenlijk onderdeel van de interpretatie van speler of dirigent. Het zou onmogelijk maar vooral onwenselijk zijn om een symfonie uit te voeren met een constant meelopende metronoom. Vertragingen en versnellingen, frasering en dynamiek zijn allemaal menselijke, organische aspecten van tempo en kunnen door geen metronoom of computer “gevoeld” worden. Zoals hartslag en ademhaling ook niet altijd constant zijn, “ademt” het tempo van muziek vaak ook. En natuurlijk zijn er ook popstukken waar hetzelfde voor geldt. (N.B. Eén van de redenen dat MIDI files of het afspelen van met name klassieke stukken door een computerprogramma vaak zo slecht klinken heeft juist hiermee te maken: de doorsnee software mist de tempo interpretatie en blijft mechanisch strak)

Kortom: het heeft geen zin om de uiteindelijke uitvoering van een stuk te studeren met meelopende metronoom, behalve als mechanische strakheid gewenst is. Als het tempo “organisch” moet blijven, kun je de metronoom slechts gebruiken om

  • Af en toe het tempo te checken: zijn we gedurende het stuk niet ongewenst versneld of vertraagd?
  • Bepaalde passages, bijvoorbeeld met complexe ritmes, te studeren met meer houvast.

Daarnaast is een veelgebruikte methode bij het instuderen van genoteerde muziek het stapsgewijs versnellen. Hierbij studeer je een stuk aanvankelijk in een zeer laag tempo om met veel precisie de noten en bijv. vingerzettingen in te kunnen studeren. Beheers je het stuk op een bepaald tempo goed, dan ga je een klein stapje sneller. (bijv. 3 of 6 bpm hoger). Lukt het ook op het nieuwe tempo goed, dan ga je weer een stapje hoger, enzovoorts tot het gewenste tempo bereikt is. Een gevaar van deze methode schuilt in de mechanische strakheid en het teveel loskomen van het oorspronkelijke tempo, wat ten koste kan gaan van de interpretatie.

Hoe instellen

In hoe je de metronoom instelt heb je veel meer keuzes dan je vaak bedenkt. Standaard is natuurlijk de metronoom te laten tikken op de teleenheid: bij een stuk in 4/4 maat op 120 bpm zet je de metronoom op 120, en eventueel op 4/4 (dat laatste is niet nodig en op traditionele metronooms niet mogelijk, maar kan wel extra houvast bieden). Maar het zou ook kunnen dat het muzikaal veel fijner is om de metronoom alleen op de 1 en 3 een tik te laten uitdelen. In dat geval zetten we de metronoom dus op 60, en maatsoort evt op 2/4. Vooral bij hoge tempi geeft het vaak veel meer rust als de metronoom half timetikt en werkt dit een meer ontspannen timing in de hand. Bij langzame tempi is het vaak andersom: voor meer houvast zou je een stuk met tempo 58 ook met de metronoom op 116 kunnen studeren.

Bij veel popgrooves en vooral jazz (of elke andere stijl met swing feel) ligt het veel meer voor de hand om de metronoom te laten tikken op 2 en 4, vanwege de belangrijke afterbeat in deze muziek. Voor veel studenten is dit echt een nieuwe ervaring en ook behoorlijk wennen in het begin: de metronoom geeft dus niet de maataccenten, maar juist de afterbeats aan!

Groove

De truc van het tikken op twee en vier gaat al wat meer richting het ondersteunen van de groove. Groove is een pop/jazz term bij uitstek, maar wat mij betreft kun je bij heel veel muziek (ook klassiek) spreken van een groove.In elk geval kent alle muziek een “ritmisch raamwerk”, dat in de eerste plaats natuurlijk door tempo en maatsoort bepaald wordt, maar waar veel meer aspecten in meespelen. De genoemde afterbeat op 2 en 4 is er één van.

Metronoomapps op smartphone of tablet bieden vaak meer mogelijkheden om iets meer “ritmisch grid” te geven. Zo kunnen bijvoorbeeld tussen de teleenheden (zachte) achtsten of zestienden getikt worden. Of triolen (in het geval van een shuffle groovebijvoorbeeld). De onderverdeling die de metronoom geeft helpt je om de ritmes strakker uit te voeren en echt goed te timen in het grid van dat stuk.

Loops

Een volgende variant hierop, en eigenlijk de meest muzikale van het hele verhaal: gebruik loops.

In de lichte muziek is de drummer vaak de timekeeper. Als je in je eentje studeert, kan het gebruik van drumloops of desnoods een ritmebox uit een keyboard vaak enorm helpen om je timing te verbeteren (en daarbij je speelplezier te verhogen!). Er zijn heel veel apps waarin je op een eenvoudige manier een passend ritme bij je stuk kunt aanzetten. GarageBand van Apple is daarvan de meest bekende. In keyboards en stagepiano’s zit meestal ook een uitgebreide collectie aan ritmes die je kunt gebruiken en op YouTube is ook veel te vinden. Ga je nog een stap verder en beschik je over de juiste software, dan kan het erbij opnemen van bijvoorbeeld een bas- en/of pianopartij je ritmesectie compleet maken. Er zijn natuurlijk ook veel boeken met meespeeltracks die je op dezelfde manier kunt gebruiken. In de jazz zijn de series van Aebershold bijvoorbeeld bekend. (nadeel hierbij is wel dat er vaak maar één tempo en toonsoort beschikbaar is, terwijl deze in software als Garageband of Ireal Pro eenvoudig aan te passen zijn)

Fill-the-gaps

Als je dan toch met software aan de slag gaat: een click of groove met “gaten” kan ook een nuttig hulpmiddel zijn. Haal bijvoorbeeld je metronoom of loop om de maat weg, terwijl het stuk wel doorloopt. De uitdaging is dan om door te spelen en in de volgende maat (als de loop weer klinkt) precies goed te zijn uitgekomen. De ultieme (en soms heel confronterende…) test op tempovastheid! (Ik gebruik zelf Tempo voor iOS en in deze app is het via coach modein automator mogelijk om de click steeds een of meerdere maten stil te laten zijn).

Afwisseling

De kracht van al deze manieren om een timekeeperin te zetten bij het studeren van muziek ligt in de afwisseling van welke je kiest. Met de ene techniek train je een bepaald aspect meer dan met een andere. Kies hoe dan ook altijd een manier die de muziek recht doet, en die de muzikale interpretatie en uitvoering van ritme en tempo zoveel mogelijk kan verbeteren!

Studeren met een timekeeper

Metronoom:

  • Tempo checken
  • Meer houvast bij instuderen complexe ritmes
  • Methode “stapsgewijs versnellen”
  • Als timekeeper, keuze manier van instellen:
    – elke tel
    – half time of double time
    – afterbeat
    – onderverdelingen

Loops / sequencer:

  • Drum / percussie loop die past bij het stuk
  • Evt andere instrumenten toevoegen
  • Playalong of click met onderbrekingen, om tempovastheid te trainen

Handige (gratis of goedkope) apps voor het werken met loops / playalongs:

  • Garageband (Apple, iOS en Mac OS X)
  • Ireal Pro (iPad)
  • Soundtrap (online)
  • Diverse metronoomapps voor iOS of Android

Download hier wat audio- en MIDIfiles met voorbeelden van de diverse genoemde manieren. Je kunt deze files bijvoorbeeld invoegen in een sequence programma en kopiëren of loopen.

© Peter Favier 2018 – Dit artikel valt onder een Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Vragen of reageren? info@peterfavier.com