Transponerende instrumenten

Als een saxofonist een genoteerde melodie speelt, klinken er andere toonhoogtes dan wanneer de pianist dezelfde noten van papier speelt. Hoe zit dat?

Een aantal muziekinstrumenten zijn transponerende instrumenten.Dat wil zeggen dat de toonhoogte die klinkt uit het instrumentniet hetzelfde is alsdegenoteerde toonhoogte. Dit betreft vooral blaasinstrumenten.

Er zijn meer instrumenten die transponerend zijn (bijvoorbeeld de contrabas) maar hier betreft het verschil meestal een octaaf. We spreken dan niet echt van een transponerend instrument, hooguit van een octaverendinstrument.

Saxofoons zijn bijvoorbeeld transponerende instrumenten. De sopraansaxofoon wordt een Bes instrument genoemd, omdat een genoteerde C zal klinken als een Bes. Het instrument klinkt een grote secunde (hele toon) lager dan genoteerd. Met andere woorden:als we de sopraansax op de juiste toonhoogte willen laten klinken moeten we de bladmuziek een grote secunde (hele toon) “te hoog” noteren.

De altsaxofoon is een Es instrument: de klank is een grote sext lager dan de genoteerde toonhoogte. De tenorsaxofoon transponeert zelfs een none: zoals een Bes instrument maar dan een octaaf + grote secunde lager klinkend dan genoteerd. Trompetten zijn tegenwoordig meestal Bes instrumenten, hoewel er ook C trompetten bestaan (met C wordt dan weer bedoeld: niet transponerend, C klinkt als C) . Onderaan deze pagina vind je een overzicht van de meest voorkomende transponerende instrumenten.

Enkele voorbeelden:

 

Dit alles betekent dat verschillende instrumenten in het orkest, hetzelfde muziekstuk in verschillende toonsoorten genoteerd zien staan. Een stuk in F majeur bijvoorbeeld zal voor de Bes klarinetten genoteerd staan in G majeur, dus ook met andere voortekens bij de sleutel! Voor de altsaxofoons staat hetzelfde stuk in D majeur op papier. F majeur noemen we in dit geval de klinkende toonsoort (Eng: concert key). Het stuk staat in F majeur klinkend.

Waarom wordt dit zo gedaan? Zou het niet veel handiger zijn als alle instrumenten ‘klinkend’ lezen?
Nee, dit zou hooguit handiger zijn voor de componist/arrangeur en dirigent. Het leest en schrijft voor hen immers makkelijker. Maar verder zouden er alleen maar nadelen ontstaan: blaasinstrumenten werken met grepen (kleppen, gaten en/of ventielen). Het systeem van transponeren is met name bedoeld om te zorgen dat elk instrument van dezelfde familie dezelfde grepen heeft. De grepen op sopraansaxofoon komen nagenoeg overeen met die op bijvoorbeeld tenorsax. Echter, dezelfde greep geeft klinkend een andere toon, door de grotere buislengte van de tenorsax. Dat verschil wordt opgelost door de bladmuziek te transponeren. Ook kan de saxofonist om die reden bij beide instrumenten gewoon g-sleutel blijven lezen. Als we niet zouden transponeren, zouden voor elk instrument en varianten daarvan (en dat zijn er veel!) nieuwe grepen geleerd moeten worden.

Zorg er altijd voor dat je bladmuziek op de juiste wijze is getransponeerd. Een geoefend speler kan misschien zelf al spelend transponeren, maar echt prettig is dat niet.

Notatiesoftware
In muzieknotatiesoftware zoals bijvoorbeeld Sibelius wordt het transponeren voor verschillende instrumenten bijna vanzelf voor je gedaan. Elk instrument dat je toevoegt kent zijn eigen transpositie. Dit is ingebouwd in de software en kun je eventueel ook zelf aanpassen. Vervolgens kun je kiezen of je een partituur of partij klinkend of getransponeerd wilt afdrukken.

HOUTBLAZERS

Bes klarinet (Eng: Bb clarinet)

Sopraansaxofoon)

(Eng: soprano saxophone)

Klinken een grote secunde lager…

…dus de bladmuziek moet een grote secunde hoger staan.

A klarinet (A clarinet)

Klinkt een kleine terts lager…

…dus de bladmuziek moet een kleine terts hoger staan.

Es klarinet (Eb clarinet)

Klinkt een kleine terts hoger

…dus de bladmuziek moet een kleine terts lager staan.

Althobo (Engelse hoorn / Cor Anglais, English horn) 

Klinkt een reine kwint lager…

…dus de bladmuziek moet een reine kwint hoger staan.

Altfluit (alto flute)

Klinkt een reine kwart lager…

…dus de bladmuziek moet een reine kwart hoger staan.

Altsaxofoon (alto saxophone)

Klinkt een grote sext lager…

…dus de bladmuziek moet een grote sext hoger staan.

Tenorsaxofoon (tenor saxophone)

Bes basklarinet (Bb bass clarinet)

Klinken een grote none (=octaaf+gr secunde) lager…

…dus de bladmuziek moet een grote none hoger staan.

Baritonsaxofoon (baritone saxophone)

Klinkt een grote tredecime (=octaaf+gr sext) lager…

…dus de bladmuziek moet een grote tredecime hoger staan.

Niet transponerend, genoteerd in G-sleutel: dwarsfluit (flute), hobo (oboe)
Niet transponerend, genoteerd in F-sleutel: fagot (bassoon)
Octaverend: piccolo (klinkt octaaf hoger), contrafagot (klinkt een octaaf lager)

KOPERBLAZERS 

Bes trompet (Bb trumpet)
Bes bügel (Bb flugelhorn)
Bes cornet
Bes tuba

Klinken een grote secunde lager…

…dus de bladmuziek moet een grote secunde hoger staan.

Hoorn of F hoorn (French horn or F horn)
F tuba

Klinkt een reine kwint lager…

…dus de bladmuziek moet een reine kwint hoger staan.

Es Tuba (Eb tuba)

 Klinkt een grote sext lager…

…dus de bladmuziek moet een grote sext hoger staan.

Niet transponerend, genoteerd in G-sleutel: C trompet
Niet transponerend, genoteerd in F-sleutel: trombone , C tuba

 

© Peter Favier 2018 – Dit artikel valt onder een Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Vragen of reageren? info@peterfavier.com